.png)
Koruyucu Gözlük ve Yüz Siperliği Seçimi: EN 166 Kodları
Kısa cevap: Koruyucu gözlük ve yüz siperliği, çerçeve ile camın üzerindeki harf ve rakam kodlarıyla sınıflandırılır. Darbe sınıfları, optik sınıf ve buğulanmaya karşı kaplamalar.
Koruyucu gözlük EN 166 standardına göre üretilir; bu standart, göz ve yüz koruyucularının darbe dayanımını, optik kalitesini ve çerçeve ile cam üzerindeki işaretleme kurallarını belirleyen Avrupa normudur. Çerçevede ve camda yer alan harf ve rakam kodları, o gözlüğün hangi tehlikeye karşı ve ne kadar süre kullanılabileceğini gösterir. Bu yazıda kodların anlamını, darbe sınıflarını ve optik sınıf farkını tek tek açıklıyoruz.
Göz koruması ne zaman zorunlu
Göz koruması, çalışma ortamında uçuşan parçacık, sıçrayan sıvı, kaynak ışığı, toz veya yoğun güneş ışığı riski bulunduğunda zorunludur. İşveren, risk değerlendirmesi sonucunda göz yaralanması ihtimali tespit ettiği her işte uygun koruyucu gözlük veya yüz siperliği (face shield) temin etmek zorundadır. Taşlama, kesme, kaynak, kimyasal madde ile çalışma, ahşap ve metal işleme gibi faaliyetler bu kapsamda değerlendirilir.
Riskin türü koruyucunun seçimini belirler. Mekanik darbe riski olan işlerde EN 166'ya uygun darbe dayanımlı gözlük gerekir. Açık havada veya yoğun ışık altında çalışılan işlerde ise güneş ışığı filtreli göz koruyucuları düzenleyen EN 172 devreye girer. Bu standart, endüstriyel kullanım için güneş filtreli gözlüklerin ışık geçirgenliğini ve filtre kodunu tanımlar; kaynak işleri için kullanılan koyu filtreler bu standardın kapsamı dışındadır ve ayrı bir işaretleme sistemine tabidir. Doğru koruyucuyu seçmeden önce riskin mekanik mi, kimyasal mı, yoksa ışığa bağlı mı olduğunu netleştirmek gerekir.
Yüksekte çalışmada geçerli EN standartları
Standart | Neyi tanımlar | Kritik nokta |
|---|---|---|
EN 363 | Kişisel düşüş durdurma sistemleri (çatı standart) | Parçalar değil, sistemin bütünü |
EN 361 | Tam vücut emniyet kemeri | Sadece A işaretli noktalar düşüş durdurur |
EN 358 | İş konumlandırma kemeri ve lanyardı | Düşüşü DURDURMAZ, tek başına kullanılmaz |
EN 813 | Oturma kemeri (ventral nokta) | İple erişimde askıda çalışma için |
EN 362 | Konnektörler (karabina, maiyon) | Kilitsiz karabina kullanılamaz |
EN 354 | Bağlantı halatı (lanyard) | Şok emici olmadan düşüş durdurmada kullanılmaz |
EN 355 | Şok emici (enerji sönümleyici) | Vücuda binen kuvveti 6 kN altına indirir |
EN 795 | Ankraj cihazları (A, B, C, D, E) | Sistemin en kritik ve en çok ihmal edilen parçası |
EN 353-2 | Esnek hat üzerinde hareketli düşüş durdurucu | Cihaz-halat uyumu zorunlu |
EN 360 | Geri sarmalı düşüş durdurucu | Ankraj baş üstünde olmalı |
EN 1891 | Yarı statik kernmantel halat (A ve B) | İple erişimde A tipi kullanılır |
EN 12841 | Halat ayarlama cihazları (A, B, C) | İki hat kuralının teknik karşılığı |
EN 341 | Tahliye ve kurtarma iniş cihazları | İniş yüksekliği ve enerjisi sınırlı |
EN 397 | Endüstriyel baret | Çene bandı düşük yükte açılır |
EN 12492 | Tırmanış / yüksekte çalışma kaskı | Yandan darbe koruması ve güçlü çene bandı |
EN 365 | İşaretleme, muayene ve kayıt kuralları | Periyodik kontrolün dayanağı |
EN 166 çerçeve ve cam kodları
EN 166 çerçeve ve cam kodları, üretici işareti, standart numarası, darbe sınıfı ve kullanım alanı sembollerinden oluşan bir dizi harf ve rakamdır. Çerçeve üzerinde genellikle üreticinin kısa kodu, EN 166 ibaresi ve darbe sınıfını gösteren harf (F, B veya A) bulunur. Cam üzerinde ise üretici kodu, optik sınıf rakamı ve mekanik dayanım harfi ayrı ayrı basılıdır; çerçeve ve cam farklı üreticilere ait olsa bile ikisinin kodu birbiriyle uyumlu olmalıdır, aksi halde koruma seviyesi tarif edilen değeri karşılamaz.
Kullanım alanı sembolleri, gözlüğün hangi tehlikeye karşı test edildiğini gösterir. Rakam 3, sıvı damlacıklarına ve sıçramalara karşı korumayı belirtir. Rakam 4, iri toz parçacıklarına karşı korumayı gösterir. Rakam 5, gaz ve ince toza karşı korumayı ifade eder ve genellikle sızdırmaz gözlüklerde (goggles) bulunur. Rakam 8, kısa devre kaynaklı elektrik arkına karşı korumayı belirtir. Rakam 9 ise erimiş metal sıçraması ve sıcak katı parçacıklara karşı korumayı gösterir. Bu semboller çerçeve üzerinde yazılıdır; bir gözlüğün üzerinde bu rakamlardan hiçbiri yoksa, sadece temel darbe testinden geçmiş demektir ve özel bir sıvı, gaz veya arka karşı garanti vermez.
Darbe sınıfları: F, B ve A
Darbe sınıfları F, B ve A, gözlüğün camının hangi hızda gelen bir parçacığa dayanacağını gösteren üç kademeli bir sistemdir. F harfi düşük enerjili darbeyi ifade eder ve cam, saniyede 45 metre hızla gelen bir çelik bilyeye dayanacak şekilde test edilir. B harfi orta enerjili darbeyi ifade eder ve test hızı saniyede 120 metredir. A harfi yüksek enerjili darbeyi ifade eder ve cam, saniyede 190 metre hızla gelen bir bilyeye karşı test edilir. Rakam büyüdükçe test hızı da artar; bu nedenle taşlama ve kesme gibi yüksek hızlı parçacık riski taşıyan işlerde A sınıfı, daha düşük riskli el işlerinde F sınıfı yeterli olabilir.
Darbe sınıfı seçilirken işin gerçek riskiyle uyumlu olmasına dikkat edilmelidir; gereğinden düşük sınıf seçmek göz yaralanması riskini artırır, gereğinden yüksek sınıf seçmekse çalışanın konforunu ve görüş açısını olumsuz etkileyebilir. Ayrıca S harfi, temel dayanım testini geçmiş ama F, B veya A sınıflarının aradığı yüksek hızlı darbe testine tabi tutulmamış gözlükleri belirtir. Bir gözlüğün darbe sınıfını öğrenmek için çerçeve üzerindeki harfe bakmak yeterlidir; bu bilgi eksikse ürünün EN 166 kapsamında darbe testinden geçip geçmediğinden emin olunamaz.
Optik sınıf 1, 2 ve 3 farkı
Optik sınıf 1, 2 ve 3 farkı, camın görüntü bozukluğu oranına ve buna bağlı olarak ne kadar süre kesintisiz kullanılabileceğine dayanır. Optik sınıf 1, en düşük görüntü bozukluğuna sahiptir ve tüm iş günü boyunca kesintisiz kullanıma uygundur; hassas görme gerektiren işlerde, örneğin montaj veya kontrol işlerinde tercih edilir. Optik sınıf 2, orta düzeyde görüntü bozukluğu taşır ve uzun süreli değil, aralıklı kullanım için uygundur. Optik sınıf 3 ise en düşük optik kaliteye sahiptir, kısa süreli ve ara sıra yapılan işlerde kullanılabilir; bu sınıf sürekli takılacak gözlüklerde tercih edilmemelidir çünkü uzun süre kullanıldığında baş ağrısı ve göz yorgunluğuna yol açabilir.
Optik sınıf seçimi çoğu zaman darbe sınıfıyla birlikte değerlendirilir. Bazı üretici hatlarında yüksek darbe dayanımlı A sınıfı camlar, optik sınıf 1 ile birlikte üretilmez; bu durumda kullanıcı, darbe koruması ile görüş netliği arasında bir denge kurmak zorunda kalır. Sürekli ekran başında veya hassas ölçüm gerektiren işlerde çalışan bir personel için optik sınıf 1 öncelik taşırken, kısa süreli müdahale veya ziyaretçi kullanımı için optik sınıf 2 veya 3 yeterli olabilir. Camın üzerindeki rakamı okumadan bir gözlüğü tüm gün kullanıma uygun kabul etmek yanlış bir varsayımdır.
Bu yazıda anlatılan ekipmanlardan örnekler
Buğulanma ve çizilme kaplamaları
Buğulanma ve çizilme kaplamaları, camın üzerinde N ve K harfleriyle işaretlenir ve bu harfler ayrı testlerden geçmiş olmayı gösterir. N harfi, buğulanmaya karşı direnci ifade eder; sıcaklık ve nem farkının yüksek olduğu ortamlarda, örneğin dış mekândan iç mekâna sık girip çıkılan işlerde bu kaplama camın anlık görüş kaybını azaltır. K harfi ise ince parçacıklara bağlı yüzey aşınmasına, yani çizilmeye karşı direnci belirtir; taşlama, zımparalama gibi sürekli toz ve parçacık üreten işlerde K kaplamalı camlar daha uzun süre net görüş sağlar. Bu iki harf birbirinden bağımsızdır; bir camda K bulunması N bulunacağı anlamına gelmez, ikisi ayrı ayrı test edilip ayrı ayrı işaretlenir.
Kaplamanın kalıcılığı kullanım koşullarına ve bakıma bağlıdır. Sert kimyasallarla temizlik, aşındırıcı bez kullanımı veya yüksek sıcaklığa maruz kalma, N ve K kaplamalarının etkisini zamanla azaltabilir. Üreticinin önerdiği temizlik yöntemine uyulmalı, gözlük kuru bir bezle değil üreticinin belirttiği solüsyon veya yumuşak bezle silinmelidir. Kaplaması aşınmış bir cam, üzerinde hâlâ N veya K harfi yazsa bile artık o performansı vermeyebilir; görüş netliğinde belirgin bozulma fark edildiğinde camın veya gözlüğün değiştirilmesi gerekir.
Gözlük, gözlük üstü ve yüz siperliği
Gözlük, gözlük üstü ve yüz siperliği, aynı EN 166 kapsamında değerlendirilen ama farklı koruma alanına sahip üç ayrı ürün türüdür. Standart koruyucu gözlük, gözün önünü kapatır ve yandan gelen sıçramaya karşı sınırlı koruma sağlar; sızdırmaz gözlük (goggles) modelleri ise yüze tam oturarak gaz ve ince toza karşı da koruma verir ve bu özellik çerçeve üzerinde rakam 5 ile belirtilir. Numaralı gözlük üstüne takılan modeller "gözlük üstü" (over-glasses) olarak adlandırılır; bu ürünler numaralı gözlüğün üzerine oturacak geniş çerçeveye sahiptir ve EN 166 testlerinden bu haliyle geçmiş olmalıdır. Numaralı gözlük üzerine sıradan bir güneş gözlüğü takmak koruma sağlamaz, ürünün EN 166 işaretli ve bu kullanım için tasarlanmış olması gerekir.
Yüz siperliği gözün yanında yüzün tamamını veya büyük bölümünü kaplar, ancak çoğu durumda gözlüğün yerine geçmez. Kimyasal sıçrama veya taşlama gibi risklerde yüz siperliği tek başına yeterli görülmez; siperliğin altı açık kaldığından, parçacık veya sıvı aşağıdan ve yandan göze ulaşabilir. Bu nedenle yüz siperliği çoğunlukla koruyucu gözlük veya sızdırmaz gözlükle birlikte, ikinci bir koruma katmanı olarak kullanılır. Siperliğin kendisi de EN 166 kapsamında darbe sınıfı ve kullanım alanı sembolleriyle işaretlenmelidir; işaretsiz veya sadece estetik amaçlı üretilmiş bir siperlik, iş güvenliği açısından koruyucu ekipman sayılmaz.
Kask ve maskeyle birlikte kullanım
Kask ve maskeyle birlikte kullanım, koruyucu gözlüğün baret veya solunum maskesiyle çakışmadan, boşluk bırakmadan oturmasını gerektirir. Endüstriyel baret EN 397 standardına göre üretilir ve bazı bareler, göz koruyucu takmak için yan menteşeli montaj noktası içerir; bu tip bareler kullanılırken gözlüğün sap kısmının baretin kenarına bastırmadığından emin olunmalıdır, aksi halde uzun süreli kullanımda baş ağrısı ve basınç izi oluşabilir. Kaynak işlerinde kullanılan kask ve maskeler ayrı bir standarda tabidir ve bu yazının kapsamı dışındadır; kaynak maskesi kullanılıyorsa, maskenin kendi filtre camı EN 166 kapsamındaki genel amaçlı gözlüklerin yerine geçmez.
Solunum maskesiyle birlikte gözlük kullanılan işlerde, maskenin üst kenarı ile gözlüğün alt kenarı arasında boşluk kalmamasına dikkat edilmelidir; boşluk kalırsa hem gözlük buğulanır hem de maskenin sızdırmazlığı bozulabilir. Tam yüz maskesi kullanılan ortamlarda ayrıca gözlük takmak genellikle gerekmez, çünkü tam yüz maskesinin kendi vizörü göz korumasını da üstlenir; bu durumda vizörün EN 166 kapsamında darbe ve optik sınıf testinden geçmiş olup olmadığı üreticinin teknik dokümanından kontrol edilmelidir. Gözlük, siperlik, kask ve maske bir arada kullanılacaksa, bu ekipmanların birbiriyle uyumlu çalıştığı üreticinin talimatında doğrulanmalı, farklı markaların rastgele bir arada kullanılması konfor ve sızdırmazlık sorunlarına yol açabilir.
İlgili ürün kategorileri
Sık Sorulan Sorular
EN 166'daki harfler ne anlama gelir?
EN 166'daki harfler, koruyucu gözlüğün hangi tür tehlikeye karşı test edildiğini gösterir; örneğin F düşük enerjili darbeyi, B orta enerjili darbeyi, A ise yüksek enerjili darbeyi ifade eder. Ayrıca K çizilmeye karşı direnci, N ise buğulanmaya karşı direnci belirtir. Bu kodlar hem çerçeve hem de cam üzerinde ayrı ayrı işaretlenir ve ikisinin uyumlu olması gerekir.
Optik sınıf 1 ne demek?
Optik sınıf 1, gözlüğün görüş kalitesinin en yüksek seviyede olduğu ve uzun süreli, kesintisiz kullanıma uygun olduğu anlamına gelir. Bu sınıftaki camlar görüntüde bozulma veya çarpıklık yaratmaz. Sınıf 2 ve 3'e gidildikçe optik kalite düşer ve kullanım süresi kısa süreli işlerle sınırlandırılır.
Numaralı gözlük üstüne koruyucu takılır mı?
Evet, numaralı gözlük üzerine geçmeli tipte koruyucu gözlük veya yüz siperliği takılabilir. Bu tür ürünler özellikle numaralı gözlük kullanan çalışanlar için tasarlanmıştır ve hem göz kusurunu düzeltme hem de darbe koruması sağlama işlevini bir arada sunar. Uygun ölçü ve model seçimi, hem konfor hem de koruma etkinliği açısından önemlidir.
Yüz siperliği gözlüğün yerine geçer mi?
Hayır, yüz siperliği tek başına göz koruması yerine geçmez. Siperlik, yüzü ve gözleri sıçrama, kıvılcım veya parçacıklara karşı korurken, darbe riskine karşı yeterli koruma sağlamayabilir; bu nedenle genellikle koruyucu gözlükle birlikte kullanılması önerilir. İş güvenliği uygulamalarında iki ekipman genellikle tamamlayıcı olarak birlikte tercih edilir.
Önemli
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve eğitim yerine geçmez. Yüksekte çalışma ekipmanları yalnızca eğitimli kişiler tarafından, üreticinin kullanma talimatına uygun olarak kullanılmalıdır. Mevzuat hükümleri değişebilir; uygulama öncesinde yürürlükteki güncel metni doğrulayın.
Yorumlar