.png)
Maden ve Ocakta Yüksekte Çalışma Güvenliği
Kısa cevap: Şev, kuyu ve yeraltı galerilerinde düşme riski toz, su ve kayma riskiyle birlikte yönetilir. Ekipman seçimi ve kurtarma planlaması.
Maden ve ocakta yüksekte çalışma, şev kenarları, kuyu ağızları ve yeraltı galerilerinde düşme riskini toz, su, çamur ve kayma riskiyle birlikte ele alan özel bir iş güvenliği alanıdır. Bu ortamlarda standart bir düşme önleme kurulumu tek başına yeterli değildir; ekipman seçimi, kurtarma planı ve çalışma alanının fiziksel koşulları birlikte değerlendirilir. Bu yazı, madende karşılaşılan tipik yüksekte çalışma senaryolarını ve her birinde dikkat edilmesi gereken teknik noktaları anlatır.
Madende yüksekte çalışma nerede karşımıza çıkar
Madende yüksekte çalışma, açık ocaklarda şev ve basamak kenarlarında, yeraltında kuyu ağızlarında ve düşey galerilerde, bant taşıyıcı köprülerinde, cevher silolarının üzerinde ve havalandırma bacalarının çevresinde ortaya çıkar. Bu alanların ortak özelliği, düşme riskinin tek başına bulunmaması; toza bağlı görüş azalması, ıslak veya çamurlu zeminde kayma, kaya düşmesi ve bazı bölgelerde patlayıcı gaz birikimi gibi ek risklerle iç içe geçmiş olmasıdır. İnşaat sektöründeki yüksekte çalışmadan farklı olarak, maden sahasında ışık genellikle yapaydır, zemin sabit değildir ve acil çıkış yolları sınırlıdır.
Sahada tipik olarak geoteknik ölçüm ve şev izleme çalışmaları, patlayıcı yerleştirme öncesi kaya temizleme (scaling), kuyu içi ekipman bakımı, boru hattı ve kablo döşeme, vantilasyon bacası kontrolü ve galeri tavan destekleme işleri yüksekte çalışma kapsamına girer. Her biri farklı bir erişim yöntemi ve farklı bir ankraj stratejisi gerektirir. Bu nedenle maden sahasında tek tip bir düşmeyi önleme kurulumu belirlemek yerine, her iş kalemi için ayrı bir risk değerlendirmesi yapılması gerekir.
Zorlu ortamlarda ekipman seçimi
Tuzlu ortam: paslanmaz çelik konnektör, daha sık yıkama ve kontrol
Sıcak iş / kaynak: ısıya dayanıklı kılıflı halat, kıvılcım korumalı kemer
Kimyasal ortam: malzeme uyumunu üreticiden teyit edin
Aşındırıcı toz: kilit mekanizmalarını daha sık temizleyin
Soğuk: metal parçalarda kırılganlık ve eldivenle kullanım kolaylığı
Keskin kenar: kenar testinden geçmiş ekipman ve kenar koruyucu
Bu ortamlarda muayene aralığını 12 aydan kısaltın
Şev ve basamak kenarı çalışmaları
Şev ve basamak kenarı çalışmaları, çalışanın kenara güvenli mesafede tutulmasını sağlayan bir kısıtlama sistemi (restraint system) veya çalışma pozisyonlama sistemi (work positioning system) ile yürütülür. Kısıtlama sistemi, çalışanın fiziksel olarak kenara ulaşmasını engelleyerek düşmeyi baştan imkânsız kılar; bu yüzden mümkün olduğunda düşme durdurmaya (fall arrest) tercih edilir. Ankraj noktası seçilirken kaya veya zemin taşıma kapasitesinin belirsiz olduğu durumlarda, sabit bir yapıya değil, EN 795 (ankraj cihazları) standardına uygun taşınabilir veya geçici ankraj sistemlerine başvurulur ve gerektiğinde geoteknik mühendis onayı alınır.
Çalışanın üzerinde EN 361 (tam vücut emniyet kemeri) standardına uygun bir ekipman bulunması, düşme durdurma veya pozisyonlama kuvvetlerinin vücuda güvenli biçimde dağıtılması için zorunludur. Şev kenarında rüzgâr, gevşek kaya parçaları ve ani basamak çökmesi gibi ek tehlikeler bulunduğundan, kenar koruma önlemleri -örneğin geçici korkuluk veya işaretleme bandı- ankraj sisteminin yanına eklenir. Kenara olan mesafe, sadece düşme mesafesini değil, ankraj halatının veya şeridinin esneme payını da hesaba katacak şekilde belirlenmelidir; bu hesaplama üreticinin talimatına ve iş güvenliği uzmanının değerlendirmesine bırakılmalıdır.
Kuyu ve düşey galeri erişimi
Kuyu ve düşey galeriye erişim, iple erişim (rope access) teknikleriyle, biri çalışma diğeri emniyet halatı olmak üzere çift halat sistemiyle yapılır. Madende kullanılan halat, genellikle EN 1891 (düşük gerilmeli kernmantel halatlar) standardına uygun A tipi halattır; bu halatlar genellikle 10 ila 11 milimetre çapında üretilir ve çalışma ile emniyet hattı olarak iki ayrı ankraj noktasından bağlanır. İki bağımsız ankraj kullanılması, tek bir noktanın kaya kalitesi veya montaj hatası nedeniyle yetersiz kalması durumunda ikinci hattın devreye girmesini sağlar.
Düşey galerilerde halatın keskin kaya kenarlarına temas etmesi ciddi bir risktir; bu yüzden halat koruyucu (rope protector) kullanımı ihmal edilmemelidir. Sapma (deviation) noktaları, halatın galeri duvarına sürtünmesini önlemek için önceden planlanır. Bazı derin kuyularda mekanik vinç veya kafes sistemleri de kullanılır; bu durumlarda kişisel koruyucu ekipman, mekanik sistemin yedek güvenlik hattı olarak konumlandırılır. Kuyu içinde gaz birikimi ihtimali varsa, iple erişim ekibinin çalışmaya başlamadan önce maden sahasının gaz ölçüm ve havalandırma prosedürleriyle koordineli hareket etmesi gerekir.
Toz, çamur ve ekipman ömrü
Çamurlu ve tozlu ortamda ekipman ömrü kısalır; aşındırıcı mineral parçacıkları halat, kemer ve şerit gibi tekstil ekipmanının lifleri arasına girerek iç yapıyı zamanla yıpratır. Bu aşınma çoğu zaman dıştan görülmez; halatın kılıfı (sheath) sağlam görünse bile iç çekirdek (core) sertleşebilir veya mukavemetini kaybedebilir. Kuvars içeriği yüksek madenlerde bu etki daha hızlı ilerler, bu nedenle tekstil ekipmanının kontrol sıklığı normal koşullardaki kullanıma göre artırılmalıdır.
Metal bağlantı elemanları ve karabinalar için asıl tehdit korozyondur; özellikle asidik maden suyunun (acid mine drainage) bulunduğu sahalarda metal yüzeyler beklenenden hızlı paslanabilir. Ekipmanın her kullanım sonrası kaba kirden arındırılması ve düzenli aralıklarla yetkili bir kişi tarafından detaylı kontrolden geçirilmesi, bu tür gizli hasarların erken fark edilmesini sağlar. Kontrol sırasında herhangi bir sertleşme, renk değişimi, tüylenme veya deformasyon tespit edilirse, ekipman üreticinin talimatına göre hizmet dışı bırakılmalıdır.
Bu yazıda anlatılan ekipmanlardan örnekler
Yeraltında kurtarma zorlukları
Yeraltında kurtarma, dar galeri kesitleri, sınırlı aydınlatma ve iletişim kopukluğu nedeniyle yüzeydeki kurtarmadan daha karmaşık bir planlama gerektirir. Her ankraj kurulumu için önceden bir kurtarma senaryosu belirlenmeli ve bu senaryo sahada fiilen denenmelidir; sadece kâğıt üzerinde planlanmış bir kurtarma yöntemi, dar bir galeride pratikte uygulanamayabilir. Asılı kalan bir çalışanın kurtarılma süresi uzadıkça asılı kalma travması (suspension trauma) riski artar; bu yüzden kurtarma ekibinin ve ekipmanının çalışma alanına yakın, hazır bulundurulması gerekir.
Yeraltı galerilerinde ek olarak gaz birikimi ve oksijen yetersizliği ihtimali bulunduğundan, kurtarma planı maden sahasının kapalı alan (confined space) prosedürleriyle birlikte hazırlanmalıdır. Yatay galerilerde sedye ile taşıma gerekebileceğinden, sedye sabitleme ve taşıma teknikleri de kurtarma eğitiminin bir parçası olmalıdır. IRATA sertifikalı bir ekip, kurtarma tatbikatlarını düzenli aralıklarla tekrarlayarak hem ekipman uyumunu hem de ekip içi koordinasyonu test eder; bu tatbikatlar gerçek bir olay öncesinde eksiklerin görülmesini sağlar.
Aydınlatma ve iletişim
Yeraltında yüksekte çalışırken aydınlatma ve iletişim, düşme riskini azaltan ayrı ama birbirini tamamlayan iki güvenlik unsurudur. Yetersiz aydınlatma, çalışanın kenar sınırını, gevşek kaya parçasını veya halat üzerindeki bir hasarı fark etmesini engeller. Kişisel baş lambasının yanı sıra, çalışma alanına sabit bir aydınlatma kurulması, gölge bölgelerinin oluşmasını ve buna bağlı yanlış mesafe algısını azaltır.
İletişim tarafında, yeraltı galerilerinde radyo sinyali zayıflayabilir veya tamamen kesilebilir. Bu nedenle çalışmaya başlamadan önce ekip içinde sözlü olmayan işaretler ve önceden kararlaştırılmış iletişim protokolleri belirlenmelidir. İkili çalışma sistemi (buddy system), bir çalışanın iletişim kaybı yaşadığı anda diğerinin durumu fark edip müdahale edebilmesini sağlar. Özellikle kuyu içi çalışmalarda, yüzeyle sürekli sesli veya görsel bağlantının koptuğu anlar için önceden bir bekleme ve müdahale prosedürü tanımlanmalıdır.
Ekipman temizliği ve kontrol
Ekipman temizliği ve kontrolü, madende kullanılan halat, kemer ve metal bağlantı elemanlarının her kullanım sonrası ve düzenli aralıklarla incelenmesini kapsar. Tekstil ekipmanı, kullanım sonrasında ılık su ve gerekirse üreticinin onayladığı yumuşak bir sabunla temizlenir; çözücü madde veya ağartıcı kesinlikle kullanılmamalıdır. Yıkanan ekipman doğrudan güneş ışığından ve ısı kaynağından uzak, gölgeli bir yerde kendiliğinden kurumaya bırakılır; çünkü yüksek sıcaklık sentetik liflerin yapısını bozabilir.
Görsel ve dokunsal kontrol, halat boyunca kılıfta kesik, tüylenme veya sertleşme; kemerde dikiş sökülmesi veya renk solması; metal parçalarda çentik, deformasyon veya korozyon aranarak yapılır. Bu kontrol her kullanım öncesinde çalışanın kendisi tarafından, belirli aralıklarla da yetkili bir kişi tarafından kayıt altına alınarak tekrarlanmalıdır. Kontrol kayıtları, ekipmanın kullanım geçmişini ve hizmet dışı bırakılma kararını izlenebilir kılar; herhangi bir şüphe durumunda karar her zaman ekipmanı emniyetli tarafta tutmaktan yana verilmelidir.
İlgili ürün kategorileri
Sık Sorulan Sorular
Madende hangi halat kullanılır?
Madende genellikle çelik çekirdekli halatlar tercih edilir; statik halatlar sabit hat ve kurtarma amaçlı, dinamik halatlar ise düşüş enerjisinin sönümlenmesi gereken noktalarda kullanılır. Halatın aşındırıcı toz, nem ve kimyasal etkilere dayanıklı, uygun kaplamalı olması gerekir. Ayrıca kayaç keskin kenarlarına karşı kesilme direnci yüksek halatlar seçilmelidir.
Çamurlu ortamda ekipman ömrü kısalır mı?
Evet, çamurlu ve nemli ortamda ekipmanın ömrü kısalır. Su ve çamur halat, kemer ve metal aksamda korozyon, lif zayıflaması ve mekanizmalarda sıkışmaya yol açar; bu nedenle ekipmanın sık aralıklarla kontrol edilip temizlenmesi ve üretici ömür sınırlarının daha sıkı takip edilmesi gerekir.
Şev kenarında nasıl çalışılır?
Şev kenarında çalışırken kenardan güvenli mesafe bırakılmalı ve sabit ankraj noktalarına bağlı çift emniyet hattı kullanılmalıdır. Zemin stabilitesi ve olası kayma riski önceden değerlendirilmeli, gerekirse bariyer veya uyarı işaretleri konulmalıdır. Kayan zeminlerde çalışan personelin ayrıca düşmeyi durdurma sistemiyle donatılması şarttır.
Yeraltı kurtarması nasıl planlanır?
Yeraltı kurtarması, dar galeri geometrisi ve kısıtlı erişim dikkate alınarak önceden tatbikatlarla planlanır. Kurtarma ekipleri, taşınabilir makara ve sedye sistemleri ile toz, gaz ve su birikintisi risklerine karşı özel donanım bulundurmalıdır. Ayrıca iletişim ve tahliye güzergâhları netleştirilmeli, olası göçük veya kayma senaryolarına göre alternatif kurtarma rotaları belirlenmelidir.
Önemli
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve eğitim yerine geçmez. Yüksekte çalışma ekipmanları yalnızca eğitimli kişiler tarafından, üreticinin kullanma talimatına uygun olarak kullanılmalıdır. Mevzuat hükümleri değişebilir; uygulama öncesinde yürürlükteki güncel metni doğrulayın.
Yorumlar