.png)
Alt İşveren ve Asıl İşveren Sorumluluğu Nasıl Paylaşılır?
Kısa cevap: Yüksekte çalışma çoğunlukla taşeronla yürütülür ve kaza sonrasında sorumluluğun kimde olduğu tartışılır. Asıl işverenin gözetim yükümlülüğü ile alt işverenin doğrudan sorumluluğu.
Yüksekte çalışma projelerinde iş genellikle bir asıl işveren ile bu işin bir bölümünü üstlenen alt işveren arasında paylaşılır ve bir düşme kazası yaşandığında sorumluluğun kimde olduğu sorusu ilk gündeme gelen konudur. Asıl işverenin gözetim ve denetim yükümlülüğü ile alt işverenin doğrudan işveren sıfatından doğan sorumluluğu aynı anda vardır; biri diğerini ortadan kaldırmaz. Bu yazı, iki taraf arasındaki iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğunun ekipman temini, eğitim, sağlık raporu ve kaza sonrası belge düzeni üzerinden nasıl paylaşıldığını anlatır.
Asıl işveren ve alt işveren ayrımı
Asıl işveren, bir işi kendi işyerinde yürüten ve o işin bir bölümünü başka bir işverene devreden taraftır; alt işveren ise bu işi kendi işçileriyle yapan ve asıl işverenin işyerinde faaliyet gösteren taraftır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesi bu ilişkiyi tanımlar: asıl işverenin işyerinde, asıl işin bir bölümünde veya yardımcı işlerde çalıştırılan işçiler alt işverenin işçisi sayılır, ancak asıl işveren bu işçilere karşı bazı yükümlülüklerden kurtulamaz. Yüksekte çalışma sektöründe bu ilişki sık görülür: bir bina yönetimi veya inşaat firması asıl işverendir, yaşam hattı kurulumunu veya cephe temizliğini yapan iple erişim ekibi ise alt işverendir.
Bu ayrımın pratikte önemi şuradadır: alt işveren kendi işçisinin doğrudan işvereni olduğu için eğitim, sağlık gözetimi, ekipman temini gibi yükümlülüklerin birçoğunu bizzat yerine getirir. Asıl işveren ise kendi sahasında çalışan herkesin -kendi işçisi olmasa bile- güvenli koşullarda çalıştığından emin olmak zorundadır. Bu yüzden asıl işveren, alt işverenin İSG uygulamalarını denetleme ve gerektiğinde işi durdurma yetkisini elinde tutar. Sözleşmede "işin yürütülmesinden alt işveren sorumludur" yazması, asıl işvereni bu gözetim yükümlülüğünden muaf tutmaz.
Yüksekte çalışmayı ilgilendiren temel düzenlemeler
Düzenleme | Neyi getirir |
|---|---|
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu | Risk değerlendirmesi, eğitim, KKD temini ve acil durum planlaması yükümlülüğü |
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği | Yüksekte çalışma tanımı, toplu koruma önceliği, korkuluk ve ağ şartları |
Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği | KKD kategorileri, CE işareti ve uygunluk beyanı |
KKD'lerin İşyerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik | İşverenin KKD seçme, sağlama, eğitim verme ve bakım yükümlülüğü |
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği | Periyodik kontrol ve kayıt zorunluluğu |
Mevzuat metinleri değişebilir. Uygulama öncesinde yürürlükteki güncel hâli mevzuat.gov.tr üzerinden doğrulanmalıdır.
Müteselsil sorumluluk ne demek
Müteselsil sorumluluk, alt işverenin işçilerine karşı doğan ücret, kıdem tazminatı ve iş sağlığı güvenliği ihlallerinden doğan zararlardan asıl işverenin de alt işverenle birlikte, ayrı ayrı ve tam olarak sorumlu tutulmasıdır. Yani zarar gören işçi veya onun ailesi, tazminat talebini alt işverene, asıl işverene veya her ikisine birden yöneltebilir; taraflar birbirine "asıl sorumlu diğeridir" diyerek işçiyi boş çevirme hakkına sahip değildir. Taşeronun sahada çalıştırdığı işçi düşme kazası geçirdiğinde asıl işveren sorumlu mudur sorusunun cevabı budur: evet, asıl işveren de sorumludur, çünkü kanun bu iki tarafı işçiye karşı birlikte muhatap sayar.
Bu sorumluluk, alt işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; onunla birlikte var olur. Uygulamada mahkemeler kusur oranını incelerken asıl işverenin denetim eksikliğine, alt işverenin ise doğrudan uygulama hatasına bakar. Örneğin yaşam hattı ankraj noktasının (anchor point) test edilmeden kullanıma açılması alt işverenin doğrudan kusuru olabilir, ama asıl işverenin bu saha üzerinde hiçbir denetim yapmamış olması da ayrı bir kusur unsuru sayılır. Bu yüzden asıl işveren, sahasında çalışan her alt işverenin İSG belgelerini, risk değerlendirmesini ve ekipman kontrol kayıtlarını talep etmeli ve arşivlemelidir.
Ekipmanı kim sağlar, kontrolünü kim yapar
Kişisel koruyucu donanımı (KKD) temin etme yükümlülüğü kural olarak işçiyi doğrudan çalıştıran işverene, yani alt işverene aittir; alt işveren kendi çalışanına uygun tam vücut emniyet kemeri, düşüş durdurucu ve bağlantı elemanlarını sağlamak zorundadır. Ancak asıl işveren bu ekipmanın varlığını ve uygunluğunu denetlemekten muaf değildir. Saha girişinde KKD kontrolü yapmayan, eksik ekipmanla çalışana izin veren bir asıl işveren, denetim yükümlülüğünü ihlal etmiş sayılır; bu da müteselsil sorumluluk kapsamına girer.
Ekipmanın periyodik kontrolü ayrı bir konudur ve burada EN 365 (kişisel düşmeyi önleyici donanımların kullanım kılavuzu, bakım, periyodik muayene, tamir, işaretleme ve ambalajlama ile ilgili genel gereklilikler) devreye girer. Bu standart, ekipmanın kim tarafından ve hangi sıklıkla muayene edileceğine dair genel çerçeveyi çizer; ancak muayene aralığını her zaman üreticinin kullanım kılavuzundan teyit edin, çünkü ürün ailesine göre değişebilir. Alt işveren, kendi ekipmanının muayene kayıtlarını tutmak ve yetkin bir kişiye (competent person) kontrol ettirmekle yükümlüdür. Asıl işveren ise sahaya giren her ekipmanın bu kayda sahip olup olmadığını sorma hakkına ve gerektiğinde yükümlülüğüne sahiptir; kayıtsız veya süresi geçmiş ekipmanla çalışmaya izin vermemesi gerekir.
Eğitim ve sağlık raporu kimin yükümlülüğü
Alt işverenin eğitim yükümlülüğü, kendi çalıştırdığı işçiye yaptığı işe uygun İSG eğitimini verme ve bunu belgeleme zorunluluğudur; yüksekte çalışma söz konusu olduğunda bu eğitim düşüşten korunma yöntemlerini, KKD kullanımını ve kurtarma prosedürlerini kapsamalıdır. IRATA gibi sertifika sistemleri bu eğitimin bir kısmını bağımsız olarak belgeler, ama sertifika sahibi olmak işverenin saha bazlı bilgilendirme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; her yeni sahada risklerin, ankraj noktalarının ve acil durum planının işçiye anlatılması gerekir.
Sağlık gözetimi de benzer şekilde işçiyi çalıştıran işverenin, yani genelde alt işverenin sorumluluğundadır: yüksekte çalışacak kişinin işe giriş ve periyodik sağlık muayenesinden geçmesi, yüksekte çalışmaya elverişli olduğuna dair rapor alması gerekir. Asıl işveren bu raporun varlığını sahaya giriş aşamasında sorma hakkına sahiptir ve raporsuz kişiyi sahaya almamalıdır. Pratikte birçok kaza soruşturmasında eksik olan belge tam da budur: sağlık raporu ya hiç alınmamış ya da süresi dolmuş durumda bulunur. Bu nedenle hem eğitim hem sağlık belgesi, yalnızca alt işverenin dosyasında değil, asıl işverenin saha giriş kayıtlarında da bulunmalıdır.
Bu yazıda anlatılan ekipmanlardan örnekler
Ortak saha: eş zamanlı işlerin koordinasyonu
Ortak sahada eş zamanlı işlerin koordinasyonu, birden fazla alt işverenin aynı anda ve aynı alanda çalıştığı durumlarda risklerin çakışmasını önlemek için yapılan planlamadır. Bir cephede iple erişim ekibi çalışırken aynı zamanda başka bir taşeronun vinç veya iskele işi yürütmesi, düşen cisim riskini, halat kesilmesi riskini ve iletişim kopukluğunu beraberinde getirir. Bu durumda asıl işveren, sahadaki tüm alt işverenlerin çalışma programını görmek ve çakışan riskleri önceden tespit etmekle yükümlüdür. Uygulamada bu koordinasyon genellikle bir İSG koordinatörü atanarak yürütülür; koordinatör, farklı alt işverenlerin çalışma saatlerini, izin belgelerini (work permit) ve tehlikeli bölge sınırlarını tek bir plan altında toplar. Yaşam hattı üzerinde çalışan bir ekip ile aynı cephede boya işi yapan başka bir ekip varsa, ikisinin de birbirinin düşme riskini artırmadığından emin olunmalıdır. Koordinasyon eksikliği sonucu oluşan bir kazada, hangi alt işverenin doğrudan kusurlu olduğu net olmasa bile asıl işverenin koordinasyon yükümlülüğünü yerine getirmediği ayrıca değerlendirilir.
Sözleşmeye yazılan maddeler sorumluluğu kaldırır mı
Hayır, sözleşmeye "iş sağlığı ve güvenliğinden yalnızca alt işveren sorumludur" gibi bir madde yazmak, asıl işverenin kanundan doğan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Sözleşmeyle sorumluluk devredilebilir mi sorusunun cevabı burada nettir: taraflar arasındaki sözleşme, tarafların birbirine karşı rücu hakkını düzenleyebilir, yani asıl işveren ödediği tazminatı sonradan alt işverenden isteyebilir, ama bu düzenleme işçiye veya devlete karşı bağlayıcı değildir. İşçi zarar gördüğünde veya denetim sırasında bir eksiklik tespit edildiğinde, sözleşmedeki bu tür maddeler kamu otoritesi veya mahkeme karşısında geçerli bir savunma oluşturmaz.
Bu yüzden sözleşmeye yazılan İSG maddelerinin gerçek işlevi, sorumluluğu devretmek değil, tarafların birbirinden ne beklediğini netleştirmektir. Örneğin sözleşmede "KKD'yi alt işveren temin eder, asıl işveren saha girişinde kontrol eder" yazılması, iki tarafın da kendi görevini bilmesini sağlar ve bir kaza sonrasında kusur oranının belirlenmesine yardımcı olur. Ancak bu madde, asıl işvereni denetim yapmama hakkına kavuşturmaz; sadece kimin hangi işi fiilen yürüteceğini gösterir. Sözleşmeyi hazırlarken bu ayrımı net yapmak, ileride çıkacak bir uyuşmazlıkta her iki tarafın da lehine olur.
Kaza sonrası belge zinciri
Kaza sonrası belge zinciri, bir düşme kazasından sonra soruşturmayı yürüten makamların ve mahkemenin inceleyeceği kayıtların bütünüdür ve bu zincirde eksik olan her belge ilgili tarafın aleyhine yorumlanabilir. Bu zincir genellikle şu belgelerden oluşur: işçinin eğitim sertifikaları ve eğitim içeriğini gösteren tutanaklar, işe giriş ve periyodik sağlık raporları, kullanılan KKD'nin muayene ve bakım kayıtları, sahaya özgü risk değerlendirmesi, saha giriş-çıkış kayıtları ve varsa İSG koordinatörünün atama belgesi.
Alt işveren kendi çalışanına ait eğitim ve sağlık belgelerini, ekipman muayene kayıtlarını saklamak zorundadır; bu belgeler olmadan kazanın nedeni araştırılırken alt işveren doğrudan kusurlu konuma düşer. Asıl işveren ise sahaya giren her alt işverenden bu belgeleri talep ettiğini ve denetlediğini gösteren kendi kayıtlarını tutmalıdır; sadece "belgeleri alt işveren tutuyordu" demek yeterli bir savunma değildir, çünkü asıl işverenin gözetim yükümlülüğü kendi kayıt tutma sorumluluğunu da içerir. Soruşturma sırasında bu iki taraf arasındaki belge akışı, kimin hangi aşamada eksik kaldığını gösterir ve kusur paylaşımının temelini oluşturur. Bu yüzden belge düzeni, kaza olmadan önce kurulması gereken bir sistemdir; kaza sonrasında belge üretmeye çalışmak hem etik hem hukuki açıdan sorun yaratır.
İlgili ürün kategorileri
Sık Sorulan Sorular
Taşeron kazasında asıl işveren sorumlu mu?
Evet, asıl işveren de sorumludur. İş Kanunu ve iş sağlığı güvenliği mevzuatı gereği asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı, kendi işçileriymiş gibi iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınıp alınmadığını denetleme ve gözetim yükümlülüğü taşır; kaza halinde her iki taraf da müteselsil sorumlu tutulabilir.
KKD'yi kim temin etmek zorunda?
KKD'yi temel olarak alt işveren, çalışanının doğrudan işvereni sıfatıyla temin etmekle yükümlüdür. Ancak asıl işveren, sahada KKD kullanımının fiilen sağlanıp sağlanmadığını denetlemek ve eksiklik varsa müdahale etmek zorundadır; bu nedenle KKD eksikliği asıl işvereni de sorumluluktan kurtarmaz.
Sözleşmeyle sorumluluk devredilebilir mi?
Hayır, sözleşmeyle iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğu tamamen devredilemez. Taraflar arasında yapılan sözleşmelerde görev ve masraf paylaşımı düzenlenebilir, fakat bu düzenleme kamu düzenine ilişkin yasal sorumluluğu ortadan kaldırmaz; asıl işverenin gözetim yükümlülüğü sözleşmeyle bertaraf edilemez.
Alt işverenin eğitim yükümlülüğü nedir?
Alt işveren, kendi çalıştırdığı personele yüksekte çalışma dahil yapacağı işe özgü iş sağlığı ve güvenliği eğitimini vermek ve bunu belgelemekle yükümlüdür. Eğitim, çalışanın işe başlamadan önce ve risklere uygun içerikte verilmeli; asıl işveren ise bu eğitimlerin gerçekten verilip verilmediğini denetlemekle sorumludur.
Önemli
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve eğitim yerine geçmez. Yüksekte çalışma ekipmanları yalnızca eğitimli kişiler tarafından, üreticinin kullanma talimatına uygun olarak kullanılmalıdır. Mevzuat hükümleri değişebilir; uygulama öncesinde yürürlükteki güncel metni doğrulayın.
Yorumlar